ارزش‌گذاری موجودی در اودو ۲۰: روش بها، دائمی یا ادواری و سند بستن انبار

ارزش‌گذاری موجودی در اودو؛ دو نیمه‌ی این آموزش

طبق مستندات اودو ۲۰، اپ انبار ارزش موجودی را لحظه‌به‌لحظه و بر اساس جابه‌جایی فیزیکی کالا نگه می‌دارد. اپ حسابداری ارزش موجودی را فقط وقتی به‌روز می‌کند که خودتان بخواهید: بیشتر هنگام بستن دوره، یا در حسابداری دائمی هنگام ثبت قبض و فاکتور. فاصله‌ی این دو عدد اسم دارد: «تغییر موجودی» (Stock Variation). بخش‌های بعدی را با این چند کلمه بخوانید:

روش بها (Costing Method)

بهای واحد را چطور حساب کنیم: بهای استاندارد، میانگین موزون (AVCO) یا FIFO.

روش ارزش‌گذاری (Inventory Valuation)

ارزش موجودی کی به حسابداری برسد: «ادواری، هنگام بستن» (Periodic) یا «دائمی، هنگام صدور فاکتور» (Perpetual).

استاندارد قاره‌ای و انگلوساکسون

در قاره‌ای (Continental) بهای کالا با ثبت قبض خرید هزینه می‌شود؛ در انگلوساکسون (Anglo-Saxon) بهای کالای فروش‌رفته با ثبت فاکتور فروش.

حساب ارزش موجودی (Valuation Account)

حساب دارایی جاری که ارزش موجودی در ترازنامه روی آن می‌نشیند.

حساب تغییر موجودی (Variation Account)

حسابی که تغییر ارزش موجودی در دوره‌ی بستن روی آن ثبت می‌شود؛ در حسابداری دائمی، حساب واسط تا ثبت سند تعهدی.

سند بستن انبار (Stock Closing)

سندی که دفتر کل را با ارزش انبار در یک تاریخ هم‌خوان می‌کند.

سه روش بها: استاندارد، میانگین موزون و FIFO

مستندات هر سه روش را با یک رشته عملیات نشان می‌دهد. همان مثال را با ریال می‌آوریم: ۸ عدد به ۱۰ میلیون ریال رسیده، بعد ۴ عدد به ۱۶ میلیون، بعد ۱۰ عدد فروخته و تحویل شده، و آخر ۲ عدد به ۶ میلیون رسیده است. بهای استاندارد کالا ۱۰ میلیون ریال تعریف شده. عددها به میلیون ریال است:

• بهای استاندارد (Standard Price): بهای واحد ثابت است و فقط دستی عوض می‌شود. هر ورود و خروج با همان عدد ارزش‌گذاری می‌شود، هرچه قیمت خرید باشد.
• میانگین موزون (Average Cost / AVCO): میانگین وزنی همه‌ی واحدها. فرمولش در مستندات این است: بهای میانگین تازه = (مقدار قبلی × میانگین قبلی + مقدار ورودی × قیمت خرید) ÷ مقدار نهایی. خروج کالا میانگین را عوض نمی‌کند؛ فقط ارزش را کم می‌کند.
• اول وارده، اول صادره (FIFO): مانده‌ی هر رسید ارزش خودش را نگه می‌دارد و خروج از قدیمی‌ترین رسید کم می‌شود. «بهای واحد»ی که گزارش نشان می‌دهد میانگین مانده‌هاست.

تنظیم ارزش‌گذاری: روش، حساب‌ها و دسته‌ی محصول

تنظیم‌ها در سطح شرکت در حسابداری ‣ پیکربندی ‣ تنظیمات Accounting ‣ Configuration ‣ Settings، بخش «ارزش‌گذاری موجودی» (Inventory Valuation) است:

1. ارزش‌گذاری موجودی: «دائمی، هنگام صدور فاکتور» (Perpetual (at invoicing)) یا «ادواری، هنگام بستن» (Periodic (at closing)).
2. ارزش‌گذاری ادواری (Periodic Valuation): سند بستن «دستی» (Manual)، «روزانه» (Daily) یا «ماهانه» (Monthly) ساخته شود.
3. روش بهای موجودی (Inventory Cost Method): «بهای استاندارد»، «FIFO» یا «میانگین موزون (AVCO)».
4. حساب ارزش موجودی: حساب دارایی موجودی را انتخاب کنید. با آیکن پیوند داخلی کنار همین فیلد، حساب را باز کنید و «حساب تغییر موجودی» (Variation Account) را روی آن بگذارید.
5. دفتر (Journal): دفتری که سندهای ارزش‌گذاری در آن ثبت می‌شوند.
6. حساب‌های دیگر: با پیوند «مکان‌ها» (locations) در همین بخش، روی مکان‌های نوع «زیان موجودی» (Inventory Loss) «حساب زیان» (Loss Account) و روی مکان‌های نوع «تولید» (Production) «حساب بهای تولید» (Cost of Production) را بگذارید.

حساب‌های پیش‌فرض، روش ارزش‌گذاری و روش بها را می‌شود روی هر دسته‌ی محصول جدا گذاشت. روی فرم دسته این فیلدهای حسابداری هست: روش بها، ارزش‌گذاری موجودی، حساب درآمد، حساب هزینه، حساب موجودی، و «حساب اختلاف قیمت» (Price Difference Account) که فقط در دسته‌های دائمی دیده می‌شود. فرم دسته را از فیلد «دسته» روی فرم محصول با آیکن پیوند داخلی باز کنید، یا از انبار ‣ پیکربندی ‣ دسته‌ها Inventory ‣ Configuration ‣ Categories.

حساب تغییر موجودی در هر روش

• قاره‌ای و ادواری: یک حساب هزینه که بسته به بومی‌سازی تعریف می‌شود و تغییر موجودی در سند بستن روی آن می‌نشیند.
• انگلوساکسون و دائمی: یا حساب دارایی جاری، برای دیدن تغییر ارزش در طول دوره و دیده شدن آن در ترازنامه بعد از سند بستن؛ یا حساب هزینه، برای تنظیم ساده‌تر و سندهای میانی کمتر، اگر پیگیری میانی لازم نیست.

ارزش‌گذاری دائمی یا ادواری در اودو

ادواری (Periodic، هنگام بستن)

ارزش موجودی در حسابداری فقط با سند بستن به‌روز می‌شود. گردش‌های انبار در گزارش موجودی دیده می‌شوند ولی خودکار به دفتر نمی‌روند. با ثبت قبض خرید، حساب هزینه بدهکار می‌شود.

دائمی (Perpetual، هنگام صدور فاکتور)

ارزش موجودی با ثبت قبض و فاکتور به‌روز می‌شود و بهای کالای فروش‌رفته هنگام ثبت فاکتور فروش هزینه می‌شود. همراه با سند بستن، رسید و حواله‌ای هم که هنوز قبض یا فاکتور ندارد در ارزش حسابداری می‌آید.

طبق مستندات، روش ادواری بیشتر با استاندارد قاره‌ای همراه است و دائمی با انگلوساکسون، ولی هر شرکت می‌تواند بسته به نیازش انتخاب کند. در روش دائمی هم معمول‌تر است «ارزش‌گذاری ادواری» را «دستی» بگذارید و سند بستن را فقط در پایان دوره یا وقتی گزارش‌ها باید با انبار هم‌خوان شوند بسازید.

دو حالت ویژه: تعدیل انبارگردانی در روش انگلوساکسون دائمی، همان لحظه که گردش انجام شد روی حساب ارزش موجودی اثر می‌گذارد؛ در روش قاره‌ای ادواری، اگر حساب زیان را گذاشته باشید، در بخش «زیان موجودی» گزارش ارزش‌گذاری می‌آید. برای تولید، در دائمی انگلوساکسون حساب ارزش محصول و مواد با تأیید دستور تولید به‌روز می‌شود و «حساب بهای تولید» طرف مقابل هر دو است.

گزارش ارزش‌گذاری موجودی و سند بستن انبار

گزارش را در حسابداری ‣ بازبینی ‣ ارزش‌گذاری موجودی Accounting ‣ Review ‣ Inventory Valuation باز کنید. این بخش‌ها را دارد:

• مانده‌ی اول (Initial Balance): ارزش موجودی فعلی در حسابداری؛ با کلیک، سندهای ارزش‌گذاری دیده می‌شوند.
• زیان موجودی (Inventory Loss): فقط در ادواری، و فقط اگر حساب زیان را گذاشته باشید.
• بهای تولید (Cost of Production): فقط در ادواری، و فقط اگر این حساب را گذاشته باشید.
• تغییر موجودی (Stock Variation): فاصله‌ی ارزش ثبت‌شده در دفتر با ارزش اپ انبار.
• موجودی پایانی (Ending Stock): ارزش حسابداری بعد از ثبت سند بستن؛ با کلیک، گزارش موجودی انبار باز می‌شود.

ساخت سند بستن

1. گزارش ارزش‌گذاری موجودی را باز کنید.
2. تاریخ بستن به‌طور پیش‌فرض پایان دوره‌ی مالی است؛ اگر تاریخ دیگری لازم است، با «تا تاریخ» (As of) عوضش کنید.
3. «ساخت سند» (Generate Entry) را بزنید.
4. سند پیش‌نویس «بستن انبار» (Stock Closing) را بازبینی و «ثبت» (Post) کنید. حساب‌های ارزش و تغییر موجودی در دفتر کل به‌روز می‌شوند.

سند تعهدی

وقتی زمان تحویل با زمان فاکتور فرق دارد، به‌خصوص در بستن دوره، سند تعهدی لازم است. در حسابداری ‣ بازبینی Accounting ‣ Review یکی از این گزارش‌ها را باز کنید: «قبض‌هایی که باید برسد» (Bill To Receive)، «فاکتورهایی که باید صادر شود» (Invoices To Be Issued)، «قبض‌شده، دریافت‌نشده» (Billed Not Received) و «فاکتورشده، تحویل‌نشده» (Invoiced Not Delivered). تاریخ را با «تا تاریخ» بگذارید، سطرها را انتخاب کنید و «ساخت سند تعهدی» (Create Accrual Entries) را بزنید. در پنجره‌ی باز شده «حساب تعهدی» (Accrual Account) را بگذارید، «تاریخ برگشت» (Reversal Date) را ببینید و «ساخت سند» را بزنید. در دائمی انگلوساکسون، این سندها مبلغ را از حساب واسط تغییر موجودی برمی‌دارند و به حساب درست می‌برند. روال کامل بستن دوره در بستن دوره‌ی مالی در اودو آمده است.

ارزش در اپ انبار

در انبار ‣ گزارش‌ها ‣ موجودی Inventory ‣ Reporting ‣ Stock، با کلیک روی «بهای واحد» (Unit Cost) می‌بینید بها از کجا آمده، و با کلیک روی «ارزش کل» (Total Value) رسیدهایی را که هنوز مانده دارند. در FIFO و میانگین موزون، اگر ارزش یک رسید اشتباه بوده، آن را انتخاب کنید و از اقدام‌ها ‣ اصلاح ارزش‌گذاری Actions ‣ Adjust Valuation «ارزش» تازه و «شرح» بدهید؛ همین اقدام در گزارش «تحلیل گردش‌ها» هم هست.

اثر هر عملیات انبار بر ارزش موجودی

فقط عملیاتی ارزش را عوض می‌کند که کالا را به داخل یا بیرون موجودی ببرد. جابه‌جایی بین دو مکان داخلی، مثلاً از ورودی به قفسه، ارزش را تغییر نمی‌دهد. این جدول از مستندات اودو ۲۰ (برای میانگین موزون و FIFO) است:

مواد ارسالی به پیمانکار فرعی مال شرکت می‌ماند و مکان پیمانکار داخلی است، پس ارسالش ارزش را عوض نمی‌کند. محصول با رسید برمی‌گردد و ارزشش مواد مصرفی به‌علاوه‌ی قیمت خدمت پیمانکار در سفارش خرید است. مستندات مثال می‌زند: سه ماده به ارزش ۷۸، ۱۸۰ و ۲۰ و دستمزد ۲۰۰، محصولی به ارزش ۴۷۸ وارد موجودی می‌کند.

برگشت به فروشنده در میانگین موزون

صفحه‌ی «میانگین بها در کالای برگشتی» مستندات می‌گوید کالای برگشتی به فروشنده با بهای میانگین از موجودی خارج می‌شود، نه با قیمت خریدش. در مثال بالا، اگر یکی از کالاهایی را که ۱۰ میلیون خریده‌اید وقتی میانگین ۱۲ است برگردانید، ارزش موجودی ۱۲ میلیون کم می‌شود. اگر با قیمت خرید کم می‌شد، بعد از خروج همه‌ی واحدها ارزشی بی‌کالا در دفتر می‌ماند. این یعنی ۱۲ میلیون پس نمی‌گیرید؛ فقط کالایی که در دفتر ۱۲ میلیون می‌ارزید از دارایی‌ها خارج شده است.

هزینه‌ی جانبی خرید و اثرش بر ارزش موجودی

هزینه‌ی جانبی (Landed Costs) حمل، بیمه، حقوق گمرکی، مالیات و عوارض را به ارزش کالایی که رسیده اضافه می‌کند، بدون اینکه مقدار را عوض کند. گام‌های روشن کردن، ساخت محصول هزینه‌ی جانبی و ثبت آن از روی قبض در آموزش خرید اودو آمده است. از نگاه ارزش‌گذاری این‌ها مهم است:

• روش تقسیم: هزینه با «روش تقسیم پیش‌فرض» محصول هزینه‌ی جانبی بین کالاهای رسید پخش می‌شود: «مساوی» (هر کالا یک سهم، هر مقداری داشته باشد)، «بر اساس مقدار»، «بر اساس بهای فعلی» (کالای گران‌تر سهم بیشتر)، «بر اساس وزن» یا «بر اساس حجم».
• دیدن اثر پیش از ثبت: در فرم هزینه‌ی جانبی بعد از «محاسبه» (Compute)، زبانه‌ی «تعدیل‌های ارزش‌گذاری» (Valuation Adjustments) ارزش اول، هزینه‌ی جانبی و ارزش تازه‌ی هر سطر را نشان می‌دهد. با «تأیید» (Validate) سند در دفتر پیش‌فرضی که در تنظیمات انبار گذاشته‌اید ثبت می‌شود.
• کالای فروش‌رفته: در اودو ۲۰ طبق یادداشت انتشار، اگر بخشی از کالا پیش از ثبت هزینه‌ی جانبی تحویل یا مصرف شده باشد، ارزش آن حواله و در دائمی بهای فاکتورش هم عطف به ماسبق اصلاح می‌شود.

ضایعات، ارزش‌گذاری با سری ساخت و تغییر روش بها

ضایعات در سود و زیان

1. در انبار ‣ پیکربندی ‣ تنظیمات Inventory ‣ Configuration ‣ Settings، بخش انبار، «مکان‌های نگه‌داری» (Storage Locations) را روشن کنید.
2. روش بهای دسته‌ی محصول را FIFO یا میانگین موزون، و ارزش‌گذاری را «دائمی» بگذارید.
3. در انبار ‣ پیکربندی ‣ مکان‌ها Inventory ‣ Configuration ‣ Locations (فیلتر مکان‌های داخلی را بردارید) مکان ضایعات را باز کنید یا بسازید، نوعش را «زیان موجودی» (Inventory Loss) بگذارید و «حساب زیان» را انتخاب کنید.
4. هنگام ثبت ضایعات، همین مکان را در «مکان ضایعات» (Scrap Location) بگذارید.
5. در حسابداری ‣ گزارش‌ها ‣ سود و زیان Accounting ‣ Reporting ‣ Profit and Loss، زیر «سود ناخالص» بخش «هزینه» را باز کنید و از منوی کنار حساب ضایعات «دفتر کل» را بزنید.

ارزش‌گذاری با سری ساخت و شماره‌ی سریال

برای مقایسه‌ی بهای خرید هر سری، بهای واقعی محصول ساخته‌شده از مواد سری‌دار، یا کاهش ارزش سری‌هایی که زیاد مانده‌اند. سری ساخت و سریال را در تنظیمات انبار روشن کنید، روش بهای دسته را FIFO یا میانگین موزون بگذارید، روی فرم محصول «پیگیری موجودی» را «بر اساس سری ساخت» یا «بر اساس سریال یکتا» کنید و «ارزش‌گذاری بر اساس سری ساخت/سریال» (Valuation by Lot/Serial number) را بزنید. قاعده‌ها:

• خرید و فروش: بها طبق روش بهای دسته حساب می‌شود.
• سری تازه که با تعدیل انبارگردانی ساخته شود: همان «بها»ی فرم محصول را می‌گیرد.
• افزودن مقدار به سری موجود با تعدیل: آخرین بهای همان سری را می‌گیرد.

بها و ارزش کل هر سری را در انبار ‣ محصولات ‣ سری ساخت/شماره‌ی سریال Inventory ‣ Products ‣ Lots/Serial Numbers روی فرم همان سری و دکمه‌ی هوشمند «ارزش‌گذاری» (Valuation) ببینید.

تغییر روش بها

مستندات اودو ۲۰ شرح نمی‌دهد اگر روش بهای دسته‌ای را که موجودی دارد عوض کنید، ارزش و سندها چه می‌شوند. پس روش را پیش از اولین رسید انتخاب کنید. اگر مجبور به تغییرید، اول روی یک کپی از پایگاه داده آزمایش کنید و گزارش موجودی و گزارش ارزش‌گذاری را پیش و پس از تغییر مقایسه کنید. برای موجودی اول دوره در FIFO با چند بهای مختلف، مستندات می‌گوید بها را روی فرم محصول بگذارید و مقدار همان بها را وارد کنید، و برای هر بها تکرار کنید؛ روال کامل در آموزش حسابداری اودو آمده است.

ارزش‌گذاری موجودی در عمل حسابداری ایران

از اینجا به بعد درباره‌ی رویه‌ی کار است، نه امکانات اودو. ما در این آموزش ادعایی درباره‌ی اینکه استانداردهای حسابداری یا قواعد مالیاتی ایران کدام روش را می‌پذیرند نمی‌کنیم؛ متن رسمی را با حسابرستان ببینید. خلاصه‌ی اجزای بهای تمام‌شده و اندازه‌گیری موجودی در راهنمای بهای تمام‌شده آمده است.

• روش را با حسابدار انتخاب کنید و ثابت نگه دارید: روش بها و دائمی یا ادواری بودن را پیش از اولین رسید با حسابدار یا حسابرس شرکت تعیین کنید و برای هر دسته‌ی محصول بنویسید. اگر جایی لازم شد عوض شود، پیش از تغییر هماهنگ کنید.
• تورم و انتخاب روش: مثال عددی بالا نشان می‌دهد وقتی قیمت‌ها بالا می‌روند، FIFO قیمت‌های تازه‌تر را در موجودی نگه می‌دارد و قیمت‌های قدیمی‌تر را به بهای فروش می‌برد، و میانگین موزون این دو را مخلوط می‌کند. برای قیمت‌گذاری فروش، کنار بهای حسابداری آخرین قیمت خرید را هم ببینید.
• نگاشت حساب‌ها به سرفصل شرکت: حساب ارزش موجودی، تغییر موجودی، بهای کالای فروش‌رفته، اختلاف قیمت، زیان موجودی و بهای تولید باید هر کدام به یک حساب معین در کدینگ شرکت وصل شوند؛ مثلاً «موجودی کالا»، «بهای تمام‌شده‌ی کالای فروش‌رفته» و «ضایعات». نام‌ها نمونه است و به سرفصل شما بستگی دارد.
• بستن ماهانه با ماه شمسی: مستندات نمی‌گوید «ماهانه» در ارزش‌گذاری ادواری با چه تقویمی بریده می‌شود و اودوی خام تقویم شمسی ندارد. تا تقویم بومی نشده، «ارزش‌گذاری ادواری» را «دستی» بگذارید و سند بستن را پایان هر ماه شمسی با «تا تاریخ» بسازید.
• هزینه‌ی جانبی واردات: اینکه کدام هزینه‌ی حمل، بیمه، گمرک و ترخیص جزو بهای خرید است را با حسابدار روشن کنید (فهرست اجزا در راهنمای بهای تمام‌شده). بعد برای هر کدام یک محصول هزینه‌ی جانبی با روش تقسیم مناسب بسازید و قبل از بستن ماه ثبتشان کنید.

یک مثال ایرانی

یک شرکت بازرگانی در اصفهان را در نظر بگیرید که قطعات یدکی وارد می‌کند و به فروشگاه‌ها می‌فروشد. حسابدار و حسابرس شرکت با هم تصمیم گرفته‌اند روش بها میانگین موزون باشد و ارزش‌گذاری دائمی، با «ارزش‌گذاری ادواری» روی «دستی». حساب‌های ارزش موجودی، تغییر موجودی و بهای کالای فروش‌رفته به حساب‌های معین سرفصل شرکت وصل شده‌اند و مکان ضایعات حساب زیان جدا دارد.

یک محموله‌ی لنت ترمز می‌رسد و رسیدش با قیمت سفارش خرید ثبت می‌شود. دو هفته بعد قبض حمل و هزینه‌ی ترخیص می‌آید؛ حسابدار دو محصول هزینه‌ی جانبی «حمل» (تقسیم بر اساس وزن) و «ترخیص» (تقسیم بر اساس بهای فعلی) را روی قبض می‌گذارد، «ساخت هزینه‌ی جانبی» را می‌زند و رسید همان محموله را انتخاب می‌کند. چون بخشی از لنت‌ها پیش از این فروخته شده، اودو ۲۰ ارزش آن حواله‌ها و بهای فاکتورشان را هم اصلاح می‌کند.

پایان هر ماه شمسی، حسابدار گزارش‌های «قبض‌هایی که باید برسد» و «فاکتورشده، تحویل‌نشده» را با تاریخ آخر ماه می‌گیرد و سند تعهدی می‌زند، بعد گزارش ارزش‌گذاری را با همان تاریخ باز می‌کند، سند بستن انبار را می‌سازد و ثبت می‌کند. مانده‌ی حساب ارزش موجودی در تراز با ارزش کل گزارش موجودی انبار یکی است.

پرسش‌های رایج درباره‌ی ارزش گذاری موجودی در اودو