۱۰ شاخص انبار که هر مدیری باید هر ماه نگاهشون کنه

· ۷ دقیقه مطالعه · نوشته‌ی

انبار فقط جایی برای گذاشتن کالا نیست؛ جاییه که پول شرکت به شکل جنس خوابیده. هر قلمی که بی‌حساب روی قفسه مونده، هر سفارشی که اشتباه بسته شده و هر باری که گفتیم «نداریم» و مشتری رفت جای دیگه، مستقیم از سود کم می‌کنه.

وقتی عددهای انبار رو هر ماه دنبال کردیم

توی نمایندگی خودمون، سال‌ها انبار با حافظه‌ی آدم‌ها اداره می‌شد. وقتی شروع کردیم چند تا عدد ساده رو هر ماه توی اکسل دنبال کنیم، تازه فهمیدیم کجاها پول از دستمون می‌ره. این عددها رو می‌گن شاخص کلیدی عملکرد یا KPI.

توی این مقاله ۱۰ شاخص اصلی انبار رو در چهار گروه می‌گم: دقت، سرعت، پول، و آدم و فضا. برای هر کدوم فرمول و عدد مطلوب رو آوردم و گفتم توی عمل چطور بهترش کنیم.

۱۰ شاخص انبار در چهار گروه★ سه شاخصی که اول راه می‌ندازیم
دقت و کیفیت
  • دقت موجودیبالای ۹۸٪
  • نرخ خطای سفارشزیر ۱٪
  • مرجوعی به خاطر خطای انبارهرچی کمتر بهتر
سرعت و خدمت
  • زمان پردازش سفارشهمون روز، حداکثر ۲۴ ساعت
  • تحویل به‌موقعبالای ۹۵٪
  • کسری موجودینزدیک به صفر
پول و سرمایه
  • گردش موجودیبه صنف بستگی داره
  • نرخ هزینه‌ی نگهداریهرچی کمتر، بدون کسری
آدم و فضا
  • بهره‌وری نیروروبه‌بالا، بدون افت دقت
  • استفاده از فضاحدود ۸۰ تا ۹۰٪

گروه اول: دقت و کیفیت

این سه شاخص می‌گن چقدر می‌شه به عددهای سیستم و کار انبار اعتماد کرد.

شاخصفرمولعدد مطلوب
دقت موجودیاقلام بدون مغایرت ÷ کل اقلام شمرده‌شده × ۱۰۰بالای ۹۸٪
نرخ خطای سفارشسفارش‌های دارای خطا ÷ کل سفارش‌های ارسالی × ۱۰۰زیر ۱٪
مرجوعی به خاطر خطای انبارمرجوعی‌های ناشی از خطای انبار ÷ کل سفارش‌ها × ۱۰۰هرچی کمتر بهتر

دقت موجودی پایه‌ی همه‌ی شاخص‌هاست. اگه سیستم بگه ۱۰ تا لنت داریم و روی قفسه ۶ تا باشه، بقیه‌ی عددها هم غلط می‌شن. لازم نیست هر بار کل انبار رو بشمری؛ شمارش چرخشی یعنی هر هفته چند قفسه، خیلی ساده‌تر و دقیق‌تره.

خطای سفارش و مرجوعی توی کار قطعه خیلی گرون تموم می‌شن. یه کد فنی اشتباه، یعنی ارسال برگشت، تماس اضافه و تعمیرکاری که ماشین مشتریش روی جک مونده. بارکد، چک دوم قبل از بسته‌بندی و نوشتن علت هر مرجوعی، سه کار ساده‌ان که این دو عدد رو پایین میارن.

شاخص‌های انبارتون رو با هم راه بندازیم

در یک جلسه‌ی مشاوره، داده‌های انبار و حسابداری خودتون رو مرور می‌کنیم تا ببینیم دقت موجودی، کسری و گردش هر گروه کالا چقدره و پول کجا خوابیده.

رزرو جلسه

گروه دوم: سرعت و خدمت به مشتری

مشتری انبار تو رو نمی‌بینه؛ فقط می‌بینه بارش کی رسید و اصلاً رسید یا نه.

شاخصفرمولعدد مطلوب
زمان پردازش سفارشزمان آماده‌شدن برای ارسال − زمان ثبت سفارشهمون روز، حداکثر ۲۴ ساعت
تحویل به‌موقعسفارش‌های تحویلی در موعد ÷ کل سفارش‌ها × ۱۰۰بالای ۹۵٪
کسری موجودیدفعاتی که کالا نداشتیم ÷ کل درخواست‌ها × ۱۰۰نزدیک به صفر

به نظر من کسری موجودی مهم‌ترین شاخص این گروهه و کمتر از همه هم اندازه گرفته می‌شه. وقتی تلفنی می‌گی «نداریم»، جایی ثبت نمی‌شه و انگار اصلاً فروشی از دست نرفته. اولین قدم اینه که هر «نداریم» رو یه جا بنویسی، حتی توی یه برگه‌ی ساده‌ی اکسل. بعد از یه ماه می‌بینی کدوم اقلام باید حداقل موجودیشون بالاتر بره.

زمان پردازش و تحویل به‌موقع هم بیشتر به هماهنگی فروش و انبار و ارسال بستگی دارن تا سرعت یه نفر. یه ساعت مشخص برای بستن بارها و یه اولویت‌بندی ساده برای سفارش‌های فوری، معمولاً بیشتر از هر ابزاری کمک می‌کنه.

گروه سوم: پول و سرمایه

این دو شاخص می‌گن چقدر پول توی انبار خوابیده و نگه داشتنش چقدر خرج داره. توی شرایط تورمی ایران، به نظرم مهم‌ترین گروهن.

شاخصفرمولعدد مطلوب
گردش موجودیبهای تمام‌شدهی کالای فروش‌رفته ÷ میانگین موجودیبه صنف بستگی داره
نرخ هزینه‌ی نگهداریهزینه‌های سالانه‌ی نگهداری ÷ ارزش موجودی × ۱۰۰هرچی کمتر، بدون کسری

یه مثال فرضی: یه فروشگاه قطعه سالی ۱۲ میلیارد تومن بهای تمام‌شده‌ی فروش داره و میانگین موجودیش ۳ میلیارد تومنه.

  • گردش موجودی = ۱۲ ÷ ۳ = ۴ بار در سال، یعنی هر کالا به‌طور میانگین حدود ۹۱ روز توی انبار می‌مونه (۳۶۵ ÷ ۴).
  • اگه اجاره، بیمه، استهلاک، خرابی کالا و هزینه‌ی پول خوابیده رویهم سالی ۹۰۰ میلیون بشه، نرخ نگهداری = ۰٫۹ ÷ ۳ = ۳۰ درصد.
  • حالا اگه ۵۰۰ میلیون از این موجودی جنس راکد باشه، نگه داشتنش سالی حدود ۱۵۰ میلیون تومن خرج داره، بدون اینکه یه ریال فروش بسازه.
۱۲ میلیارد فروش ÷ ۳ میلیارد موجودی = ۴ گردش در سالمثال فرضی مقاله، مبالغ به تومن
میانگین موجودی: ۳ میلیارد
جنس راکد: ۵۰۰ میلیون
هزینه‌ی نگهداری سالانه: ۹۰۰ میلیون (۳۰٪ ارزش موجودی)
سهم جنس راکد: سالی حدود ۱۵۰ میلیون، بدون یه ریال فروش

عدد کلی گردش کافی نیست. باید برای هر گروه کالا جدا حسابش کنی. معمولاً چند قلم پرگردش، عدد کل رو خوب نشون می‌دن و جنس‌های راکد پشتشون دیده نمی‌شن. ما هم وقتی لیست اقلامی رو که چند ماه فروش نداشتن درآوردیم، تازه فهمیدیم چقدر پول اونجا گیر کرده.

گروه چهارم: آدم و فضا

شاخصفرمولعدد مطلوب
بهره‌وری نیروسفارش یا اقلام آماده‌شده ÷ نفر-ساعت کارروند روبه‌بالا، بدون افت دقت
استفاده از فضافضای اشغال‌شده ÷ کل فضای قابل استفاده × ۱۰۰حدود ۸۰ تا ۹۰٪

بهره‌وری نیرو رو هیچ‌وقت تنها نگاه نکن. اگه یه نفر سریع‌تر بار می‌بنده ولی خطاش دو برابر بقیه‌ست، بهره‌ورتر نیست. این عدد رو همیشه کنار نرخ خطای سفارش ببین.

استفاده از فضا اگه از ۹۰ درصد بیشتر بشه، برداشت سخت و کند می‌شه و خطا بالا می‌ره. اگه خیلی پایین باشه، داری اجاره‌ی جای خالی می‌دی. قبل از اینکه به فکر انبار بزرگ‌تر بیفتی، ببین چقدر از فضا دست جنس راکده. بیشتر وقت‌ها جواب مشکل فضا، توی گروه سومه.

استفاده از فضا: محدوده‌ی خوب ۸۰ تا ۹۰٪فضای اشغال‌شده ÷ کل فضای قابل استفاده
  • خیلی پایینداری اجاره‌ی جای خالی می‌دی.
  • حدود ۸۰ تا ۹۰ درصدجا برای برداشت راحت هست و پولی هدر نمی‌ره.
  • بالای ۹۰ درصدبرداشت سخت و کند می‌شه و خطا بالا می‌ره.

چهار اشتباه رایج در خوندن شاخص‌ها

  • دیدن یه عدد به‌تنهایی. گردش بالا خوبه، مگر اینکه به قیمت کسری موجودی بالا به دست اومده باشه. شاخص‌ها رو جفت‌جفت نگاه کن.
  • کار با داده‌ی غلط یا قدیمی. اگه دقت موجودی پایینه، همه‌ی عددهای دیگه هم غلطن. اول اون رو درست کن.
  • مقایسه با عددهای یه صنعت دیگه. گردش موجودی یه سوپرمارکت با یه فروشگاه قطعه هیچ ربطی به هم نداره. بهترین معیار مقایسه، عدد ماه قبل خودته.
  • نگاه به عدد بدون پرسیدن چرا. وقتی یه شاخص بد شد، کار اصلی پیدا کردن علتشه، نه دعوای انباردار.

حرف آخر: از کجا شروع کنیم؟

لازم نیست هر ۱۰ شاخص رو از فردا اندازه بگیری. من اگه جای یه مدیر انبار بودم که تا حالا هیچ عددی نداشته، با این سه تا شروع می‌کردم:

  1. دقت موجودی، چون بقیه‌ی عددها روی اون ساخته می‌شن.
  2. کسری موجودی، چون مستقیم فروش از دست‌رفته رو نشون می‌ده.
  3. گردش موجودی به تفکیک گروه کالا، چون می‌گه پول کجا خوابیده.

برای این سه تا نرم‌افزار گرون لازم نیست. همون خروجی حسابداری، یه فایل اکسل و یه ساعت وقت در ماه کافیه. وقتی عادت دیدن عددها شکل گرفت، بقیه‌ی شاخص‌ها رو هم اضافه کن.

اگه می‌خوای این شاخص‌ها رو برای انبار خودت راه بندازی، در وستا خوشحال می‌شم کمک کنم. وقتی انبار، فروش و حسابداری توی یه ERP کنار هم باشن، این عددها هر ماه خودشون به‌روز می‌شن.

پرسش‌های رایج درباره‌ی شاخص‌های کلیدی عملکرد انبار

مهم‌ترین شاخص‌های کلیدی عملکرد انبار کدام‌اند؟

مسعود زارع ۱۰ شاخص رو در چهار گروه می‌چینه: دقت و کیفیت (دقت موجودی، نرخ خطای سفارش، مرجوعی به خاطر خطای انبار)، سرعت و خدمت (زمان پردازش سفارش، تحویل به‌موقع، کسری موجودی)، پول و سرمایه (گردش موجودی، نرخ هزینه‌ی نگهداری) و آدم و فضا (بهره‌وری نیرو، استفاده از فضا).

دقت موجودی چطور حساب می‌شود و عدد مطلوبش چند است؟

اقلام بدون مغایرت تقسیم بر کل اقلام شمرده‌شده، ضرب در ۱۰۰. عدد مطلوب بالای ۹۸ درصده. لازم نیست هر بار کل انبار رو بشمری؛ شمارش چرخشی، یعنی هر هفته چند قفسه، ساده‌تر و دقیق‌تره. چون بقیه‌ی شاخص‌ها روی این عدد ساخته می‌شن، اول از همه باید درست باشه.

گردش موجودی چیست و چطور محاسبه می‌شود؟

بهای تمام‌شده‌ی کالای فروش‌رفته تقسیم بر میانگین موجودی. توی مثال مقاله، فروشگاهی با ۱۲ میلیارد تومن بهای تمام‌شده‌ی فروش و ۳ میلیارد میانگین موجودی، ۴ بار در سال گردش داره؛ یعنی هر کالا حدود ۹۱ روز توی انبار می‌مونه. عدد مطلوب به صنف بستگی داره و باید برای هر گروه کالا جدا حسابش کرد.

هزینه‌ی نگهداری موجودی شامل چه چیزهایی است؟

اجاره، بیمه، استهلاک، خرابی کالا و هزینه‌ی پولی که توی جنس خوابیده. نرخش یعنی هزینه‌های سالانه‌ی نگهداری تقسیم بر ارزش موجودی. توی مثال مقاله ۹۰۰ میلیون روی ۳ میلیارد موجودی می‌شه ۳۰ درصد؛ پس ۵۰۰ میلیون جنس راکد سالی حدود ۱۵۰ میلیون تومن خرج داره بدون اینکه فروشی بسازه.

کسری موجودی را چطور اندازه بگیریم؟

دفعاتی که کالا نداشتیم تقسیم بر کل درخواست‌ها، ضرب در ۱۰۰؛ عدد مطلوب نزدیک به صفره. مشکل اینه که «نداریم»ِ تلفنی جایی ثبت نمی‌شه. اولین قدم اینه که هر «نداریم» رو یه جا بنویسی، حتی توی یه برگه‌ی ساده‌ی اکسل؛ بعد از یه ماه معلوم می‌شه حداقل موجودی کدوم اقلام باید بالاتر بره.

برای شروع کدام شاخص‌های انبار را اندازه بگیریم؟

سه تا: دقت موجودی، چون بقیه‌ی عددها روی اون ساخته می‌شن؛ کسری موجودی، چون فروش از دست‌رفته رو نشون می‌ده؛ و گردش موجودی به تفکیک گروه کالا، چون می‌گه پول کجا خوابیده. خروجی حسابداری، یه فایل اکسل و یه ساعت وقت در ماه کافیه.

این مطلب برایتان مفید بود؟

درباره‌ی نویسنده

  • مسعود زارع
    مدیر بازرگانی وستا

    مهندس مکانیک با کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی و بیش از ۸ سال تجربه در صنعت قطعات خودرو. مدیر ام وی ام ایزدی؛ مجموعه‌ای که از یک دفتر و یک تلفن شروع شد و ۷ سال پیاپی برترین نمایندگی مدیران خودرو در کشور بوده است. متخصص تبدیل کسب‌وکارهای سنتی به سیستم‌های داده‌محور، از خرید و موجودی تا قیمت‌گذاری و تأمین.

منابع

  1. گردش موجودی کالا — ویکی‌پدیا
  2. Carrying cost — Wikipedia
  3. Stockout — Wikipedia
  4. Cycle count — Wikipedia
شاخص‌های انبارتون رو با هم راه بندازیم

در یک جلسه‌ی مشاوره، داده‌های انبار و حسابداری خودتون رو مرور می‌کنیم تا ببینیم دقت موجودی، کسری و گردش هر گروه کالا چقدره و پول کجا خوابیده.

رزرو جلسه