وقتی دادهها رو مشتریبهمشتری چیدیم
توی نمایندگی خودمون، وقتی برای اولین بار دادههای فروش رو مشتریبهمشتری توی اکسل چیدیم، جواب این سؤال برامون غافلگیرکننده بود. مشتریای که بیشترین فروش رو داره، گاهی کمترین سهم رو توی سود داره. چون مسئله فقط این نیست که چقدر میخره؛ مسئله اینه که ما برای همون فروش چقدر هزینه میدیم.
چرا فروش بالا یعنی سود بالا نیست؟
بیشتر مدیرها مشتریها رو بر اساس مبلغ خرید رتبهبندی میکنن و بعد تخفیف، اعتبار و وقت تیم فروش رو به بالای لیست میدن. مشکل این روش اینه که درآمد رو میبینه، ولی هزینهی نگه داشتن اون مشتری رو نمیبینه.
دو مشتری رو تصور کن که تقریباً هماندازه خرید میکنن:
- اولی سفارشش رو هفتگی و یکجا میده، بار رو سر وقت تحویل میگیره و چکش به موقع پاس میشه.
- دومی هر روز چند قلم فوری میخواد، سفارش رو چند بار عوض میکنه، مرجوعی زیاد داره و تسویهش چند ماه طول میکشه.
روی کاغذ فروش جفتشون یکیه، اما چیزی که آخر سال توی جیب شرکت میمونه اصلاً یکی نیست. بیشتر شرکتها درآمد هر مشتری رو دقیق میدونن، ولی هزینههای خدمترسانی بهش رو هیچوقت جدا حساب نکردن.
در یک جلسهی مشاوره، دادههای فروش، ارسال و وصول خودتون رو مرور میکنیم تا ببینیم کدوم مشتریها واقعاً سود میسازن و شرایط کدومها باید عوض بشه.
یه مثال عددی: مشتری ۱۸ میلیاردی در برابر مشتری ۱۰ میلیاردی
یه شرکت پخش قطعهی خودرو رو در نظر بگیر که میخواد بودجهی خدمات ویژه رو بین دو مشتری بزرگش تقسیم کنه. اعداد فرضیه و مبالغ به میلیارد تومنه.
| شاخص | مشتری الف | مشتری ب |
|---|---|---|
| فروش خالص سالانه | ۱۸ | ۱۰ |
| حاشیه سود ناخالص | ۱۸٪ | ۲۶٪ |
| سود ناخالص | ۳٫۲۴ | ۲٫۶ |
| هزینهی خدمترسانی و فروش | ۲٫۹ | ۰٫۶ |
| سود واقعی این مشتری | ۰٫۳۴ | ۲٫۰ |
اگه فقط ستون فروش رو نگاه کنی، مشتری الف برندهست: ۸۰ درصد بیشتر از مشتری ب خرید کرده. اما ردیف آخر قصه رو برعکس میکنه:
- مشتری الف با ۱۸ میلیارد خرید، فقط ۳۴۰ میلیون تومن سود ساخته؛ یعنی حدود ۱٫۹ درصد فروشش.
- مشتری ب با ۱۰ میلیارد خرید، ۲ میلیارد تومن سود ساخته؛ یعنی ۲۰ درصد فروشش.
- مشتری ب با اینکه کمتر میخره، تقریباً ۶ برابر مشتری الف سود داره.
حالا فکر کن مدیر فروش بر اساس لیست فروش، تخفیف بیشتری هم به مشتری الف بده. سود مشتریای که الانش هم به زور سربهسر میکنه، منفی میشه.
یه نکته: این «سود واقعی» یه معیار مدیریتیه، نه سود خالص حسابداری. هزینههای مشترک مثل اجاره و حقوق مدیریت هنوز ازش کم نشده.
مشتری کمسود رو حذف کنیم؟
نه، دستکم نه به این زودی. یکی از اشتباههای رایج اینه که تا مشتری کمسود پیدا شد، قطع همکاری کنیم. خیلی وقتها با چند تغییر ساده میشه همون رابطه رو سودآور کرد:
- حداقل مبلغ برای هر سفارش تعیین کنیم.
- ارسالها رو تجمیع کنیم؛ مثلاً هفتهای دو بار بهجای هر روز.
- تخفیف رو به خوشحسابی گره بزنیم، نه فقط به حجم خرید.
- برای سفارش فوری هزینهی جدا بگیریم.
فرض کن برای مشتری الف دو کار کنیم: ارسالها رو تجمیع کنیم که هزینهی حمل ۵۰۰ میلیون کم بشه، و مدت تسویه رو کوتاه کنیم که هزینهی پول خوابیده ۳۰۰ میلیون کم بشه. بقیهی شرایط ثابت.
| مشتری الف | قبل | بعد |
|---|---|---|
| هزینهی خدمترسانی (میلیارد تومن) | ۲٫۹ | ۲٫۱ |
| سود واقعی (میلیارد تومن) | ۰٫۳۴ | ۱٫۱۴ |
| سود به فروش | ۱٫۹٪ | ۶٫۳٪ |
یعنی بدون اینکه یه ریال به فروش اضافه بشه، سود این مشتری بیش از سه برابر شده. البته قبلش باید مطمئن بشیم مشتری با شرایط جدید کنار میاد و خریدش رو نمیبره جای دیگه.
هدف این تحلیل حذف مشتری نیست؛ پیدا کردن درستترین شکل همکاری با هر مشتریه.
از کجا شروع کنیم؟ پنج قدم عملی
- فروش خالص هر مشتری رو دربیار. تخفیفها و مرجوعیها رو کم کن، نه فقط جمع فاکتورها.
- سود ناخالصش رو حساب کن. هر مشتری سبد کالای خودش رو داره؛ یکی اقلام کمحاشیه میخره، یکی پرحاشیه. اگه بهای تمامشدهی هر کالا رو درست نداری، از همینجا شروع کن.
- هزینهی خدمترسانی رو پیدا کن. تعداد ارسال، مرجوعی، پورسانت و روزهای وصول چک، از دادههای واقعی.
- مشتریها رو چهار دسته کن:
- پرفروش و پرسود: ستونهای کسبوکار، باید حفظ بشن.
- پرفروش و کمسود: شرایط همکاری اصلاح بشه.
- کمفروش و پرسود: فرصت رشد، ارزش سرمایهگذاری دارن.
- کمفروش و کمسود: خدمات استاندارد، بدون هزینهی اضافه.
- برای هر دسته تصمیم جدا بگیر. و یادت باشه ظرفیت رشد آینده و اهمیت استراتژیک مشتری هم توی تصمیم اثر داره.
برای دیدن این چهار دسته، بهترین ابزار یه نمودار پراکندگی سادهست: محور افقی فروش، محور عمودی سود واقعی، و هر نقطه یه مشتری. اندازهی حباب رو تعداد سفارش بذار و رنگ رو منطقه یا فروشنده. همین یه نمودار توی اکسل یا Power BI، مشتریهای پرفروشِ کمسود رو از مشتریهای واقعاً سودآور جدا میکنه.
حرف آخر: گزارش فروش یا تحلیل سودآوری؟
توی مثال ما، مشتری الف بیشتر میخرید، اما مشتری ب تقریباً شش برابر سود میساخت. گزارش فروش میگه کی بیشتر خریده؛ تحلیل سودآوری میگه کی بیشتر ارزش ساخته. تصمیم دربارهی تخفیف، اعتبار و وقت تیم فروش باید بر اساس دومی گرفته بشه، نه اولی.
چند سؤال که پیشنهاد میکنم همین هفته از خودت بپرسی:
- کدوم مشتری بیشترین سود رو برام میسازه، نه بیشترین فروش رو؟
- به مشتریهای بزرگ خدماتی میدم که هزینهش توی قیمت نیست؟
- کدوم تخفیفها واقعاً سود رو بالا بردن؟
- اگه دفعات ارسال یا مدت تسویه رو عوض کنم، سود هر مشتری چقدر تغییر میکنه؟
- کدوم مشتری کمسود میتونه سودآور بشه؟
- اگه مشتریای رو کنار بذارم، هزینههام واقعاً کم میشه؟
و سؤال اصلی: اگه امروز مشتریهات رو بهجای فروش، بر اساس سود واقعی مرتب کنی، همون اسمها بالای لیست میمونن؟
اگه میخوای این تحلیل رو روی دادههای کسبوکار خودت انجام بدی، در وستا خوشحال میشم کمکت کنم. وقتی دادهی فروش، ارسال و وصول توی CRM یه جا باشه، این جدولها هر ماه خودشون بهروز میشن.
پرسشهای رایج دربارهی تحلیل سودآوری مشتری
تحلیل سودآوری مشتری چیست؟
یعنی برای هر مشتری جدا حساب کنی چقدر سود واقعی میسازه: فروش خالصش، منهای بهای کالایی که خریده، منهای هزینهی خدمترسانی بهش مثل حمل، پورسانت، مرجوعی و پولی که پیشش خوابیده. گزارش فروش میگه کی بیشتر خریده؛ تحلیل سودآوری میگه کی بیشتر ارزش ساخته.
چرا مشتری پرخرید لزوماً پرسودترین مشتری نیست؟
چون رتبهبندی بر اساس مبلغ خرید فقط درآمد رو میبینه، نه هزینهی نگه داشتن مشتری رو. توی مثال مسعود زارع، مشتری الف با ۱۸ میلیارد تومن خرید فقط ۳۴۰ میلیون سود میسازه (حدود ۱٫۹ درصد فروش)، و مشتری ب با ۱۰ میلیارد خرید ۲ میلیارد سود (۲۰ درصد)؛ یعنی تقریباً ۶ برابر.
هزینهی خدمترسانی به مشتری شامل چه چیزهایی است؟
حمل و ارسال، پورسانت و وقت تیم فروش، مرجوعی و پشتیبانی، و هزینهی پولی که با تسویهی دیرهنگام پیش مشتری خوابیده. توی مثال این مقاله بزرگترین سهم مال حمله: سفارشهای روزانهی فوری یعنی بهجای یه بار کامل، ده تا ارسال نیمهکاره.
هزینهیابی بر مبنای فعالیت (ABC) برای مشتری یعنی چه؟
یعنی هزینهها رو بر اساس مصرف واقعی هر مشتری بهش نسبت بدی: تعداد ارسال، تعداد مرجوعی، روزهای وصول چک. لازم نیست از روز اول نرمافزار گرون بخری؛ با اکسل و دادههای حسابداری هم میشه شروع کرد. فقط هزینههای ثابت مثل اجارهی انبار رو بیحساب بین مشتریها پخش نکن.
مشتری کمسود را حذف کنیم؟
نه، دستکم نه به این زودی. خیلی وقتها با حداقل مبلغ سفارش، تجمیع ارسالها، گره زدن تخفیف به خوشحسابی و هزینهی جدا برای سفارش فوری، همون رابطه سودآور میشه. توی مثال مقاله، دو تغییر سود مشتری الف رو بدون یه ریال فروش بیشتر از ۰٫۳۴ به ۱٫۱۴ میلیارد تومن رسوند. اگه مشتری بره، هزینههای ثابت مثل اجاره کم نمیشه.
مشتریها را بر اساس سودآوری چطور دستهبندی کنیم؟
چهار دسته: پرفروش و پرسود (ستونهای کسبوکار، حفظ بشن)، پرفروش و کمسود (شرایط همکاری اصلاح بشه)، کمفروش و پرسود (فرصت رشد)، کمفروش و کمسود (خدمات استاندارد، بدون هزینهی اضافه). بهترین ابزار دیدنش یه نمودار پراکندگیه با محور افقی فروش و محور عمودی سود واقعی، توی اکسل یا Power BI.
دربارهی نویسنده
مسعود زارعمدیر بازرگانی وستامهندس مکانیک با کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی و بیش از ۸ سال تجربه در صنعت قطعات خودرو. مدیر ام وی ام ایزدی؛ مجموعهای که از یک دفتر و یک تلفن شروع شد و ۷ سال پیاپی برترین نمایندگی مدیران خودرو در کشور بوده است. متخصص تبدیل کسبوکارهای سنتی به سیستمهای دادهمحور، از خرید و موجودی تا قیمتگذاری و تأمین.
منابع
در یک جلسهی مشاوره، دادههای فروش، ارسال و وصول خودتون رو مرور میکنیم تا ببینیم کدوم مشتریها واقعاً سود میسازن و شرایط کدومها باید عوض بشه.