اختلاف دو گزارش، همیشه خطا نیست
اختلاف، لزوماً خطای محاسباتی نیست؛ ممکن است دو گزارش به دو پرسش متفاوت پاسخ داده باشند، بیآنکه این تفاوت روشن شده باشد.
در HRIS، تعریف شاخصها فقط یک موضوع فنی نیست. تعریف نادقیق میتواند به برداشت نادرست از وضعیت نیروی انسانی و تصمیمگیری بر پایهی عددی ظاهراً دقیق اما نامتناسب منجر شود.
تعداد کارکنان را چطور بشماریم؟ «تعداد کارکنان» یک تعریف واحد ندارد
پیش از طراحی گزارش، باید روشن شود منظور از تعداد کارکنان چیست. برای نمونه، ممکن است سازمان بخواهد یکی از این موارد را اندازهگیری کند:
- کارکنان فعال در یک تاریخ مشخص؛
- افرادی که در یک بازهی زمانی حداقل یک روز وضعیت فعال داشتهاند؛
- تعداد قراردادهای فعال؛
- تعداد افراد بهصورت معادل تماموقت (FTE)؛
- کارکنان سازمان بههمراه نیروهای پیمانکاری یا موقت.
هیچکدام خطای محاسباتی نیست؛ هر عدد به پرسش دیگری پاسخ میدهد. خروج «ب» در روز ۱۲ و ورود «ج» در روز ۱۸ همین اختلاف را میسازند.
این مفاهیم به هم نزدیکاند، اما قابلجایگزینی نیستند. اگر پرسش مدیریتی «ظرفیت واقعی نیروی کار در پایان فصل» باشد، شمارش افرادی که در هر زمانی از فصل فعال بودهاند پاسخ دقیقی نمیدهد.
در یک جلسهی مشاوره، شاخصهایی را که در گزارشهای شما دو عدد میدهند پیدا میکنیم و تعریف، واحد شمارش و قواعد استثنای هرکدام را روشن میکنیم.
زمان گزارش را دقیق تعریف کنید: شمارش در یک تاریخ یا در طول دوره؟
دو پرسش زیر را در نظر بگیرید:
- «در پایان ماه چند نفر فعال بودند؟»
- «در طول ماه چند نفر فعالیت داشتند؟»
برای پاسخ به پرسش اول، وضعیت کارکنان در یک نقطهی زمانی بررسی میشود. برای پرسش دوم، باید کل بازهی زمانی را در نظر گرفت. تفاوت در شیوهی محاسبه بهویژه هنگام ورود، خروج یا تغییر وضعیت کارکنان در میانهی ماه اهمیت پیدا میکند.
بنابراین گزارش باید مشخص کند که عدد، مربوط به کدام تاریخ یا بازه است و تاریخها چگونه تفسیر میشوند. حتی موضوعاتی مانند روز شروع قرارداد، آخرین روز اشتغال و ثبت مرخصی بدون حقوق میتوانند روی نتیجه اثر بگذارند.
واحد شمارش: فرد، قرارداد، جایگاه یا FTE؟ اینها را یکی نگیریم
یک نفر ممکن است در طول زمان چند قرارداد یا چند جایگاه شغلی داشته باشد. اگر سامانه این ارتباطها را جداگانه نگه میدارد، شمارش تعداد رکوردها بهجای شمارش افراد میتواند عدد را بزرگتر از واقعیت نشان دهد. برای جلوگیری از این خطا، باید از ابتدا معلوم باشد که گزارش چه چیزی را میشمارد:
| واحد شمارش | چه چیزی شمرده میشود |
|---|---|
| فرد | هر شناسهی پرسنلی یکبار |
| قرارداد | هر رابطهی قراردادی بهصورت جداگانه |
| جایگاه یا انتساب سازمانی | هر نقش یا محل خدمت |
| معادل تماموقت (FTE) | سهم ساعات کاری نسبت به ساعت استاندارد |
شمردن رکوردها بهجای افراد همین یک نفر را دو نفر نشان میدهد؛ گزارش باید از ابتدا بگوید چه چیزی را میشمارد.
هرکدام برای تحلیل خاصی مناسب است. شمارش افراد برای برآورد جمعیت کارکنان کاربرد دارد؛ اما برنامهریزی ظرفیت ممکن است به FTE نیاز داشته باشد. چرا هر فرد باید شناسهی یکتا داشته باشد را در مدل دادهی منابع انسانی نوشتهام.
شاخص بدون قواعد استثنا، قابل اتکا نیست
تعریف شاخص باید تکلیف وضعیتهایی را که در سازمان رخ میدهند مشخص کند. برای مثال:
- نیرویی که در مرخصی طولانیمدت است، فعال محسوب میشود یا نه؟
- کارکنان مأمور به واحد دیگر در کدام واحد شمرده میشوند؟
- قرارداد تمدیدشدهای که هنوز در سامانه نهایی نشده، چه وضعیتی دارد؟
- کارکنان پارهوقت چگونه در تعداد کارکنان و ظرفیت کاری منعکس میشوند؟
- اگر تاریخ شروع یا پایان همکاری اصلاح شود، گزارشهای قبلی چه تغییری میکنند؟
پاسخها الزاماً در همهی سازمانها یکسان نیست. مهم این است که قواعد بهصورت مستند، سازگار و متناسب با هدف گزارش تعیین شوند.
برای هر شاخص، یک «قرارداد داده» (شناسنامه شاخص) داشته باشید
برای جلوگیری از اختلاف تفسیر، تعریف شاخص را در قالبی کوتاه و قابل ارجاع ثبت کنید؛ همان چیزی که در بسیاری از سازمانهای ایرانی «شناسنامهی شاخص» نامیده میشود. این تعریف بهتر است شامل موارد زیر باشد:
- نام شاخص: مثلاً «تعداد کارکنان فعال در پایان ماه»
- هدف استفاده: چه تصمیمی را پشتیبانی میکند؟
- واحد شمارش: فرد، قرارداد، جایگاه یا FTE؟
- قاعدهی زمانی: نقطهای، میانگین دوره یا کل بازه؟
- دامنهی پوشش: کدام گروههای کارکنان داخل یا خارج از محاسبهاند؟
- قواعد استثنا: وضعیتهای خاص چگونه در نظر گرفته میشوند؟
- منبع مرجع: کدام سامانه یا جدول، منبع اصلی داده است؟
- مالک شاخص: چه کسی مسئول تأیید و بهروزرسانی تعریف است؟
این «قرارداد داده» قرار نیست سندی پیچیده باشد. هدف آن ایجاد توافق روشن میان منابع انسانی، فناوری اطلاعات و مدیرانی است که از گزارش استفاده میکنند. برای انتخاب خودِ شاخصها، شاخصهای منابع انسانی: از داده تا تصمیم مدیریتی را ببینید.
نسخهی تعریف شاخص را هم کنترل کنید
گاهی اختلاف اعداد از آنجا ناشی میشود که تعریف شاخص در طول زمان تغییر کرده، اما تغییر ثبت نشده است. اگر مثلاً از ابتدای سال، نیروهای قراردادی هم به محاسبه اضافه شدهاند، مقایسهی عدد جدید با گزارش سال قبل بدون توضیح، ممکن است روندی غیرواقعی نشان دهد.
با ثبت نسخه، تاریخ اجرا و دلیل تغییر معلوم میشود جهش ابتدای سال از روش محاسبه است؛ نیروی خود سازمان فقط آرام بالا رفته است.
در چنین مواردی باید نسخهی تعریف، تاریخ اجرا و دلیل تغییر ثبت شود. این کار امکان میدهد تغییر واقعی در نیروی انسانی از تغییر در روش محاسبه تفکیک شود.
یک آزمون ساده برای اعتبار شاخص
برای ارزیابی یک شاخص، چند نمونهی واقعی و مرزی را انتخاب کنید: کارمند تازهوارد، فرد خارجشده در میانهی دوره، نیروی پارهوقت و فردی با چند انتساب سازمانی. سپس محاسبه را بهصورت مستقل بررسی کنید و بپرسید: «آیا این خروجی با تعریف نوشتهشده سازگار است؟»
اگر دو کارشناس با استفاده از تعریف مستند به دو پاسخ متفاوت میرسند، احتمالاً تعریف هنوز به اندازهی کافی دقیق نیست.
جمعبندی
اختلاف میان دو گزارش همیشه نشانهی خرابی سامانه نیست؛ گاهی سامانهها پرسشهای متفاوتی را پاسخ میدهند، درحالیکه نام شاخصها یکسان است. تعریف دقیق واحد شمارش، زمان، دامنهی پوشش و قواعد استثنا، پایهی گزارشهایی است که بتوان به آنها اعتماد کرد و نتایجشان را در جلسات مدیریتی با اطمینان مقایسه کرد.
در وستا AI، با یکپارچهسازی سامانههای منابع انسانی و طراحی گزارشها و داشبوردهای تحلیلی پویا با کمک هوش مصنوعی، به سازمانها کمک میکنیم شاخصها را بر پایهی دادههای منسجم و تعریفهای روشن بسازند؛ تا یک عدد، در گزارشهای مختلف معنای متفاوتی پیدا نکند.
پرسشهای رایج دربارهی شناسنامه شاخص منابع انسانی
تعداد کارکنان چگونه محاسبه میشود؟
اول باید معلوم شود کدام تعداد: کارکنان فعال در یک تاریخ مشخص، افرادی که در یک بازه حداقل یک روز فعال بودهاند، قراردادهای فعال، معادل تماموقت (FTE) یا کارکنان همراه با نیروی پیمانکاری. اینها به هم نزدیکاند اما قابلجایگزینی نیستند؛ گزارش باید تاریخ یا بازه و واحد شمارش را صریح بگوید.
تفاوت headcount و FTE چیست؟
Headcount (تعداد کارکنان) افراد را میشمارد؛ هر شناسهی پرسنلی یکبار. FTE یا معادل تماموقت سهم ساعات کاری هر نفر را نسبت به ساعت استاندارد میشمارد؛ برای همین یک نیروی پارهوقت در FTE کمتر از یک حساب میشود. شمارش افراد برای برآورد جمعیت کارکنان مناسب است و FTE برای برنامهریزی ظرفیت.
شناسنامه شاخص منابع انسانی چیست و چه بخشهایی دارد؟
تعریف کوتاه و قابل ارجاع یک شاخص که محمد ضیائیان مفید آن را «قرارداد داده» مینامد، با هشت بخش: نام شاخص، هدف استفاده، واحد شمارش، قاعدهی زمانی، دامنهی پوشش، قواعد استثنا، منبع مرجع و مالک شاخص. هدفش توافق روشن میان منابع انسانی، فناوری اطلاعات و مدیرانی است که از گزارش استفاده میکنند.
چرا تعداد کارکنان در دو گزارش منابع انسانی فرق دارد؟
اغلب چون دو گزارش به دو پرسش متفاوت پاسخ دادهاند: یکی کارکنان دارای قرارداد فعال را شمرده و دیگری هر کسی که در ماه حتی یک روز مشغول بوده؛ یا یکی افراد را شمرده و دیگری رکوردهای قرارداد و جایگاه را. تغییر ثبتنشده در تعریف شاخص هم عددها را از هم دور میکند.
کارمند در مرخصی طولانی یا مأمور به واحد دیگر جزو تعداد کارکنان است؟
پاسخ در همهی سازمانها یکسان نیست. مهم این است که قواعد استثنا (مرخصی طولانیمدت، مأموریت، قرارداد تمدیدشدهای که هنوز نهایی نشده، پارهوقت و اصلاح تاریخها) مستند، سازگار و متناسب با هدف گزارش تعیین شوند و در شناسنامهی شاخص بیایند.
از کجا بفهمیم تعریف یک شاخص به اندازهی کافی دقیق است؟
با چند نمونهی مرزی آزمایشش کنید: کارمند تازهوارد، فرد خارجشده در میانهی دوره، نیروی پارهوقت و فردی با چند انتساب سازمانی. اگر دو کارشناس با همان تعریف مستند به دو پاسخ متفاوت برسند، تعریف هنوز به اندازهی کافی دقیق نیست.
دربارهی نویسنده
محمد ضیائیان مفیدمشاور سیستمهای منابع انسانی وستابیش از ۸ سال در مهندسی صنایع و منابع انسانی سازمانهای مختلف؛ کارشناس منابع انسانی فولاد آلیاژی یزد. مشاور و تحلیلگر در بیش از ۱۰ پروژهی نرمافزاری صنعتی، و بیش از ۲ سال اجرای تخصصی اودوی بومیشده با بیش از ۱۵ پروژهی موفق اودو.
منابع
در یک جلسهی مشاوره، شاخصهایی را که در گزارشهای شما دو عدد میدهند پیدا میکنیم و تعریف، واحد شمارش و قواعد استثنای هرکدام را روشن میکنیم.